سید سعید قاسمی ، یاداشت سیاسی ، در بستر تحولات ژئوپلیتیک منطقهای و بینالمللی، همواره این پرسش مطرح میشود که پایداری یک ملت در برابر تهدیدات نظامی طولانیمدت تا چه حد امکانپذیر است؟ در مورد جمهوری اسلامی ایران، بررسی شاخصهای استراتژیک و زیرساختی نشان میدهد که این کشور دارای «تابآوری بالای راهبردی» است. به بیان دیگر، حتی در سناریوهای دشوار که در آن درگیریها ممکن است تا یک دهه نیز به طول بینجامد، با توجه به توانمندیهای بومی و ساختارهای دفاعی-اقتصادی، شکست ساختاری برای کشور محتمل نیست. در ادامه، مؤلفههای اصلی این قدرت نرم و سخت مورد واکاوی قرار میگیرد.
۱. استقلال حیاتی: امنیت غذایی و دارویی به مثابه خط مقدم دفاع
یکی از مهمترین اهرمهای فشار در جنگهای مدرن، محاصره اقتصادی و هدف قرار دادن نیازهای اساسی مردم است. ایران با دستیابی به خودکفایی حداکثری در چرخه اساسی غذا و دارو، این اهرم فشار را از دشمن سلب کرده است. توانایی تولید مواد غذایی استراتژیک و تأمین داروهای مورد نیاز داخل کشور، تضمین میکند که حتی در بستهترین شرایط تحریمی و جنگی، چرخه حیات مردم متوقف نخواهد شد. این استقلال، پشتوانه اصلی برای تداوم مقاومت در طولانیمدت است.
۲. بازدارندگی فعال: خودکفایی کامل در صنعت دفاعی ،
دستیابی به خودکفایی کامل در تولید تسلیحات و تجهیزات نظامی، از ابزارهای سبک تا سنگین، تغییر پارادایم بزرگی در معادلات قدرت منطقهای ایجاد کرده است. دیگر وابستگی به واردات سلاح وجود ندارد و صنایع دفاعی کشور با تکیه بر دانش بومی، قادر به تأمین نیازهای میدانی و حتی نوسازی ناوگان نظامی در شرایط جنگی هستند. این قابلیت تضمین میکند که ارتش و نیروهای مسلح در طولانیترین جنگها نیز با کمبود مهمات و تجهیزات مواجه نخواهند شد.
۳. توازن سرزمینی و پوشش همافزایی شهرستانها،
وجود ۴۳۴ شهرستان با امکانات زیرساختی مناسب، توزیع جغرافیایی قدرت را به نحو مطلوبی رقم زده است. این شهرستانها در بحرانها قادرند یکدیگر را پوشش دهند و به نوعی شبکه حمایتی تشکیل دهند. در صورت بروز بحران در یک نقطه، سایر نقاط کشور با اتکا به زیرساختهای خود میتوانند کمبودها را جبران کنند. این ساختار غیرمتمرکز، آسیبپذیری کشور در برابر ضربات موضعی را به حداقل رسانده است.
۴. ژئوپلیتیک ارتباطی: دسترسی به ۱۵ همسایه،
وجود مرز زمینی با ۱۵ کشور، فرصتهای استراتژیک بینظیری را برای ایران فراهم کرده است. این موقعیت جغرافیایی به معنای آن است که محاصره کامل ایران به لحاظ تئوری و عملیاتی بسیار دشوار و تقریباً غیرممکن است. این مرزها میتوانند در شرایط جنگی، کانالهای انتقال انرژی، کالا و حتی دیپلماسی عملیاتی باشند که فشارهای بینالمللی را تعدیل میکنند.
۵. دژ طبیعی و امنیت جغرافیایی،
ایران از نظر ژئوپلیتیک در قلعهای طبیعی قرار گرفته است. وجود دو رشته کوه بزرگ در دو طرف کشور و حصارهای آبی دریای خزر در شمال و خلیج فارس و دریای عمان در جنوب، امنیت بالای جغرافیایی را ایجاد کرده است. این موانع طبیعی، هرگونه تهاجم زمینی گسترده را برای دشمن پرهزینه و دشوار میسازد و به نیروهای مسلح ایران امکان میدهد تا از مزیتهای دفاعی پوزیسیونی بهره ببرند.
۶. اقتصاد مقاومتی و چرخه درونزا،
با جمعیتی بالغ بر ۹۰ میلیون نفر، ایران دارای بازار مصرف بزرگی است که میتواند چرخه تولید را بدون اتکا به بازارهای خارجی بچرخاند. این چرخه تولید به مصرف درونزا، ضربهپذیری اقتصاد را در برابر شوکهای خارجی کاهش میدهد. نیروی انسانی جوان و متخصص نیز موتور محرکه این اقتصاد در شرایط بحران است.
۷. حافظه تاریخی و تجربه دفاع مقدس
تجربه هشت سال دفاع مقدس و تقدیم بیش از ۳۰۰ هزار شهید، ملت ایران را به درکی عمیق از مفهوم «پایداری» رسانده است. ایرانیان تجربه زیسته از مدیریت جنگ در شرایط تحریم و کمبود را دارند و میدانند که چگونه زندگی عادی و تولید را در سایه بمباران ادامه دهند. این حافظه تاریخی، مانع از ایجاد شوک و یأس در جامعه در صورت طولانی شدن درگیریها میشود.
۸. سرمایه معنوی: روحیه ایثار و نظام فکری مذهبی،
در نهایت، مهمترین عامل تفاوتساز، سرمایه معنوی و فرهنگی جامعه است. روحیه ایثارگری متأثر از نظام فکری مذهبی، نوعی نگاه به دنیا و آخرت ایجاد کرده که در آن «استقلال» و «عزت» بر راحتی و امنیت فردی اولویت دارد. این باورها باعث میشود که مردم در صحنههای سخت، از نظام و نیروهای مسلح حمایت کرده و هزینههای جنگ را با درکی از جهاد و مقاومت بپذیرند.
با توجه به مؤلفههای فوق، میتوان نتیجه گرفت که ساختار جمهوری اسلامی ایران به گونهای طراحی شده و طی دهههای گذشته تقویت شده است که در برابر تهدیدات طولانیمدت نظامی و اقتصادی مقاوم باشد. ترکیب استقلال اقتصادی، قدرت دفاعی بومی، موقعیت جغرافیایی ممتاز و سرمایه اجتماعی معنوی، تضمین میکند که حتی اگر جنگ ۱۰ سال یا بیشتر به طول بینجامد، شالوده کشور و اراده مردم متزلزل نخواهد شد.
