پایان دوران «فروش ایده» مدل جدید حقوقی دانشمندان را به سرمایهگذاری در صنایع تبدیلی دعوت میکند
یکی از موانع بنیادین در توسعه صنایع تبدیلی مواد غذایی و بهویژه بخش شیلات، وجود شکاف حقوقی میان «صاحبان ایده (دانشگاهیان و مخترعان)» و «سرمایهگذاران» است. این شکاف که از عدم شفافیت در مالکیت معنوی و دشواری در ارزشگذاری «آورده غیرنقدی» نشأت میگیرد منجر به توقف بسیاری از طرحهای فناورانه در مرحله آزمایشگاهی شده است.
در راستای رفع این معضل الگوی جدید «قرارداد مشارکت هوشمند» با تمرکز بر دو محور کلیدی طراحی شده است:
۱. تثبیت مالکیت معنوی: تفکیک میان «حق مالکیت دانش» (متعلق به مخترع) و «حق بهرهبرداری تجاری» (متعلق به مشارکت مشترک).
۲. تضمین جایگاه اجرایی: تثبیت نقش صاحب ایده در ساختار مدیریتی برای جلوگیری از حاشیهرانیهای مدیریتی توسط سرمایهگذار.
این الگو با ایجاد سازوکار «ارزشگذاری کارشناسی» (بر پایه تخصص، سوابق و تیم اجرایی)، ارزش دانش فنی را در کنار سرمایه نقدی قرار میدهد. اجرای این مدل در استان کرمانشاه و حوزه شیلات، میتواند ضمن کاهش ریسک مالی نخبگان، مسیر جذب سرمایهگذاری برای پروژههای تبدیلی و توسعه بازار آبزیان را هموار و شفاف نماید.نخبگانی که سالها با ترس از دست دادن دستاوردهای علمی خود از ورود به عرصه تولید خودداری میکردند، اکنون با یک «سپر حقوقی» وارد بازار میشوند. طراحی الگوی جدید قرارداد مشارکت، دوگانه بیاعتمادی میان مخترع و سرمایهگذار را در هم شکسته است.
بر اساس این الگو صاحب ایده دیگر تنها یک «فروشنده ایده» یا «مشاور بیسهم» نیست بلکه با تکیه بر ارزش تخصص و سوابق پژوهشی خود، سهمی عادلانه از منافع اقتصادی پروژه دریافت میکند. از سوی دیگر سرمایهگذار با معیاری شفاف و علمی وارد معامله میشود و از ابهام در ارزشگذاری طرحهای نوآورانه رهایی مییابد. کارشناسان معتقدند این تحول، بهویژه در صنایع حساس مانند صنایع تبدیلی مواد غذایی و شیلات، میتواند موتور محرک اقتصاد دانشبنیان در کشور باشد و از خروج نخبگان جلوگیری کند. با این مدل، «دانش» به عنوان یک دارایی واقعی در کنار «پول» قرار میگیرد و مسیر تجاریسازی از آزمایشگاه تا بازار، هموار میشود. بسیاری از پروژههای نوآورانه در حوزه صنایع تبدیلی و شیلات، تنها به یک دلیل شکست میخورند: عدم وجود چارچوب حقوقی برای مشارکت.
مخترعان میترسند «ایده» خود را از دست بدهند و سرمایهگذاران میترسند «ارزش واقعی» آن ایده را ندانند. اما راه حل وجود دارد!
الگوی جدی «قرارداد مشارکت در تجاریسازی» با دو اصل زیر، بازی را عوض میکند:
مالکیت معنوی برای همیشه نزد مخترع است او فقط حق بهرهبرداری را به شراکت میدهد.
تخصص، سرمایه است با ارزشگذاری کارشناسی، سهم صاحب ایده بر اساس تخصص و تیم اجرایی تعیین میشود، نه فقط بر اساس پولما در حوزه شیلات و صنایع تبدیلی، به دنبال این هستیم که دانش را به ثروت تبدیل کنیم، بدون اینکه به هویت علمی آن آسیب برسد.
نویسنده خانم دکتر تارا زارعی مسول دفتر بهبود کیفیت فرآوری و توسعه بازار آبزیان سازمان شیلات ایران در استان کرمانشاه
تهیه و تنظیم مسعود دریابار
